خاطرات و خطرات

اجاره رحم یکی از روش های درمان ناباروری است که طی سال های اخیر در ایران گسترش پیدا کرده است.

زمانی که یکی از زوجین دچار مشکل باشد، ابتدا هر یک از آنان را که عامل اصلی ناباروری است تحت درمان قرار می دهند و سپس بعد از لقاح مصنوعی در آزمایشگاه و پس از گذشت سه روز، درست زمانی که جنین 6تا 8 سلولی است آن را در رحم مادر اجاره ای می گذارند که به او “مادر اجاره ای ” یا “مادر میانجی” می گویند . او فردی است که نه ماه تمام در وجود خود از کودکی نگهداری می کند که فرزند خودش نیست .

مادر میانجی به مفهوم تلقیح مصنوعی در رحم مادری است که حاضر می شود در قبال مقدار معینی پول، جنین زن و مرد دیگری را (متشکل از اسپرم و تخمک آن دو) در رحم خود به رشد و تکامل برساند و پس از تولد نوزاد، سرپرستی او را با حقوق تمام و کمال به والدین جدیدش بسپارد.

اجاره رحم در ایران

اجاره رحم، انتقال یک یا شمار بیشتری از جنین های ناشی از لقاح تخمک و اسپرم زوج نابارور به رحم یک زن دیگر است . در این حالت فرد اجاره دهنده رحم، تنها یک میزبان برای جنین است و از نظر ژنتیکی هیچ گونه مشارکتی با جنین حاصله ندارد.

کسانی که دست به این کار می زنند، همسرانشان بدون رحم هستند یا به دلایلی رحم شان با جراحی برداشته شده  یا اینکه به دلیل بیماریهای مختلف مانند دیابت، بیماری قلبی، فشار خون یا بیماریهای بدخیم توان حمل جنین را ندارند.

در حقیقت در اجاره رحم، اسپرم پدر با تخمک مادر در محیط آزمایشگاهی لقاح داده می شود و جنین حاصله در رحم زن دیگری که قابلیت بچه دار شدن را داشته باشد جایگزین می شود و نوزاد متولد شده ویژگی‌های ژنتیکی پدر و مادر خود را به ارث می برد بر اساس مقررات جاری کشور ایران فرزند تا 7 سال متعلق به مادر است و در آغوش او پرورش می یابد و رحمی که جنین را رشد می‌دهد مادر محسوب می شود. در نتیجه مادر می‌تواند حضانت طفل را تا موعد قانونی بر عهده بگیرد حتی اگر قراردادی فی‌مابین موجود باشد

رحم اجاره ای موجب محرمیت می‌شود.

از نظر فقهی نظر بسیاری از مراجع تقلید همچون آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی بر این است که رحم اجاره ای را موجب محرمیت می دانند

طبق نظر آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی : وقتی گفته می‌شود اگر نوزادی یک شبانه روز از زنی شیر بخورد به او محرم می‌شود پس رحم اجاره ای نیز به طریق اولی موجب محرمیت می‌شود چون پوست و گوشت و تمام وجودش با او آمیخته شده است.

اگر هم برای کسانی شبهه ایجاد شود به او می گوییم که آیا این فرزند پس از بلوغ می تواند با آن زن ازدواج کند؟ که جواب منفی است، پس رحم اجاره ای موجب محرمیت می‌شود.

همچنین طبق نظر ایشان، رحم اجاره ای حتی سبب می‌شود نوزاد با شوهر آن زن و قشری از فامیل هم محرم شود.

ايشان اظهار داشتند:

وقتي گفته مي‌شود اگر نوزادي يک شبانه روز از زني شير بخورد، به او محرم مي‌شود، پس رحم اجاره‌اي نيز به طريق اولي موجب محرميت مي‌شود، چون پوست و گوشت و تمام وجودش با او آميخته شده است.

آيت‌الله‌العظمي مکارم شيرازي افزودند: اگر هم براي کساني شبهه ايجاد شود، به او مي‌گوييم که آيا اين فرزند پس از بلوغ مي‌تواند با آن زن ازدواج کند، که جواب منفي است؛ پس رحم اجاره‌اي موجب محرميت مي‌شود.
ايشان تصريح کردند: رحم اجاره‌اي حتي سبب مي‌شود نوزاد با شوهر آن زن و قشري از فاميل هم محرم شود.

حكم به حليت رحم اجاره‌اي از سي سال پيش در رساله امام خميني (ره) داده شده و به تدريج با طرح مشكل ناباروري در خانواده‌‌ها، با تأييد شوراي نگهبان، مجوز قانوني به آن در ايران نيز داده شد.
با اين حال، موضوع چندان براي عموم مردم جا نيفتاده و همچنان اين موضوع در باور عمومي، چندان مشروع شمرده نمي‌‌شود.
اين در حالي است كه بنا بر‌ آمارها، يكي از دلايل اصلي طلاق و فروپاشي خانواده‌ها، ناباروري زنان است.

ناشناخته بودن موضوع رحم اجاره‌اي، حتي باعث شد تا پخش سريالي از شبكه اول سيما نيز موجب هجمه قرار گيرد و پس از فشارهاي جدي به مسئولان صدا و سيما، ‌بخش‌هاي پاياني آن دستخوش تقطيع  شود.

هر چند سريال «ساعت شني» با هدف فرهنگ‌سازي و معرفي موضوعي «رحم اجاره‌اي» تهيه شد، اما در بخش‌‌هاي پاياني، رنج‌هاي زني را با بازي تأثيرگذار بازيگر نقش مهشيد به تصوير كشيد كه ماه‌ها نوزاد پسري را كه مال خودش نيست، حمل كرده و به رغم ارتباط عاطفي، ناگزير از جدايي از اوست كه اين خود در واقع، نقدي به كاركرد رحم اجاره‌اي بود.

به نظر مي‌رسد فتواي آيت‌الله مكارم شيرازي درباه محرميت زن حامل با كودكي كه حمل كرده، بخشي از دستاورد‌هاي فقه پوياست كه مشكل اين گونه زنان و خانواده‌ها را حل مي‌‌كند.

متن گفتگو بدین شرح است:

سلام‌علیکم
چندی است مباحثی در مورد اجاره رحم و تبعات فقهی آن در رسانه‌ها مطرح می‌شود و نظراتی در این رابطه  ارائه می‌گردد. مرکز خبر حوزه، در نظر دارد در راستای آگاهی بخشی و پاسخ به شبهات موجود در این باره نظر حضرت عالی را منعکس کند، لذا تقاضا می‌شود نظر فقهی خود را درباره سئوالات زیر مرقوم بفرمایید.

نظر آیت الله شیخ حسین وحید خراسانی

قرار دادن نطفه (منى) مرد اجنبى در رحم غير زوجه او جايز نيست ولو توسط شوهر خودش تلقيح واقع شود. ولى اگر عصياناً اين عمل انجام شود زنى كه اين بچه از او متولد شده مادر اين فرزند و صاحب نطفه شرعاً پدر او محسوب است و همه احكام نسب بين آنها جارى است.

نظر آیت الله سید صادق حسینی شیرازی


بسم الله الرحمن الرحيم

سلام عليكم

جواب: جايز نيست مگر صاحب رحم در آن حال زوجه باشد و لو به عقد منقطع چنانچه شرائط جمع باشد.

  13/جمادى الآخرة/1431 هـ

حضانت طفل با کدام مادر است؟

بر اساس مقررات جاری کشور ایران فرزند تا 7سال متعلق به مادر است و در آغوش او پرورش می یابد و رحمی که جنین را رشد می‌دهد مادر محسوب می شود. در نتیجه مادر می‌تواند حضانت طفل را تا موعد قانونی بر عهده بگیرد حتی اگر قراردادی فی‌مابین موجود باشد.

قانون نحوه اهدای جنین

قانون اهدای جنین یا اهدای گامت به زن و شوهر نابارور در 29تیرماه 82 مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در هشتم مرداد 83 به تایید شورای نگهبان رسید . به موجب این قانون کلیه مراکز تخصصی درمان ناباروری مجاز خواهند بود با رعایت ضوابط شرعی و شرایط مندرج در این قانون نسبت به انتقال جنین های حاصل از تلقیح خارج از رحم زوج های قانونی و شرعی به رحم زنانی که پس از ازدواج و انجام اقدامات پزشکی ناباروری آنها( هریک به تنهایی یا هر دو ) به اثبات رسیده است اقدام کنند . به این ترتیب که جنین متعلق به یک زن و شوهر بارور را از طریق تلقیح خارج از رحم یک زن بارور قرار می دهند تا به طور طبیعی به حیات خود ادامه دهد و پرورش پیدا کند و متولد شود.

تقاضای جنین اهدایی باید مشترکا” از طرف زن و شوهر متقاضی فرزند تنظیم و تسلیم شود و دادگاه در صورت احرازشرایطی مجوز دریافت جنین اهدایی را به این زن و شوهر می دهد تا صاحب فرزندی شوند.

از نظر حقوق قضایی بایستی  نکات زیر از جانب محاكم قضایی مورد رسیدگی قرار گیرد:

اول:‌ بایستی احراز شود كه زوجین محجور نیستند.

دوم:‌ زوجین دارای محكومیت جزایی مؤثر به علت ارتكاب جرایم عمومی نباشند و دارای صلاحیت اخلاقی باشند.

سوم: زوجین بایستی تابعیت جمهوری اسلامی ایران را داشته باشند.

چهارم: احراز اعراض (سلب مالکیت) صاحبان جنین كه مستلزم رسیدگی و احراز قصد صاحبان جنین می باشند و احراز عدم باروری زوجین متقاضی.

البته قانونی که در این زمینه تدوین شده به کلیات موضوع پرداخته اما اینکه شناسنامه این کودکان به نام چه کسی باید صادر شود و همچنین موضوع ارث این کودکان با مشکل مواجه است
پنجم: هدیه گرفتن جنین در حكم تعهد بر حضانت قانونی و پرداخت نفقه طفل حاصله می‌باشد.

ششم: مقررات فرزند خواندگی به طفل حاصله جاری خواهد شد و از نظر مقررات، تابع قانون حمایت از كودكان بی‌سرپرست مصوب 1353 می‌باشد.

هفتم: از نظر مرجع صالح رسیدگی، محاكم خانواده محل سكونت زوجین، مرجع صلاحیت‌دار خواهد بود وخارج از نوبت و بدون رعایت تشریفات آیین دادرسی مدنی صورت خواهد گرفت و عدم تایید صلاحیت زوجین قابل تجدید نظر می باشد بنابراین آرای صادر شده در خصوص موضوع، قابل پژوهش است.

هشتم: اجرای این طرح نیازمند آیین نامه است كه بایستی از جانب وزارت دادگستری و بهداشت و درمان و آموزش پزشكی تهیه و تنظیم گردد.

وظایف و تکالیف زوجین

وظایف و تکالیف زوجین اهداء گیرنده جنین و طفل متولد شده از لحاظ نگهداری و تربیت و نفقه و احترام نظیر وظایف و تکالیف اولاد و پدر و مادر است .

نتیجه:

در حال حاضر اصل قضیه در مورد اهدای جنین از طریق رحم اجاره ای از نظر قانونی پذیرفته شده و مشکلی در این زمینه وجود ندارد البته قانونی که در این زمینه تدوین شده به کلیات موضوع پرداخته اما اینکه شناسنامه این کودکان به نام چه کسی باید صادر شود و همچنین موضوع ارث این کودکان با مشکل مواجه است و هنوز در این زمینه قانون وارد جزئیات نشده و موضوع را به صورت روشن و صریح تدوین نکرده است.با طرح عمومي‌تر موضوع رحم اجاره‌‌اي و بررسي محافل علمي و فقهي در اين زمينه، آيت‌الله مكارم شيرازي از مراجع برجسته تقليد، در فتواي تازه‌‌اي، رحم اجاره‌اي را موجب محرميت دانستند.